Wandelen, boodschappen doen of een kort gesprek, het lijkt weinig, maar je lichaam reageert alsof je een marathon hebt gelopen.
Dat is geen gewone vermoeidheid
Dat is Post-Exertionele Malaise (PEM)
PEM bij Long COVID
PEM bij Long COVID
Waarom je lichaam niet meer vanzelf herstelt
Klachten na inspanning bij Long COVID: herken je PEM?
Post-Exertionele Malaise (PEM) betekent dat klachten duidelijk verergeren na lichamelijke, mentale, emotionele of sociale belasting. Die verslechtering staat vaak niet in verhouding tot wat je hebt gedaan en kan pas uren of zelfs een dag later merkbaar worden. De klachten kunnen vervolgens dagen of soms langer aanhouden.
PEM is meer dan gewone vermoeidheid. Bij gewone vermoeidheid helpt rust meestal om te herstellen. Bij PEM kan een relatief kleine belasting juist een duidelijke terugslag veroorzaken en kan het herstel veel langer duren dan je zou verwachten.
PEM komt veel voor bij mensen met Long Covid en wordt ook gezien bij onder andere ME/CVS en andere postinfectieuze aandoeningen. Niet iedereen met Long Covid heeft PEM, maar het is wel een veelvoorkomend klachtenpatroon.
Veel mensen met Long Covid en PEM herkennen bijvoorbeeld:
⚪️
Extreme uitputting na een relatief kleine inspanning
⚪️
Griepachtige klachten, spierpijn of een zwaar gevoel in het lichaam
⚪️ Hersenmist en moeite met concentreren
⚪️ Overprikkeling door licht, geluid of drukte
⚪️ Hartkloppingen of duizeligheid
⚪️ Hoofdpijn
⚪️ Kortademigheid
⚪️ Dagen nodig hebben om te herstellen van iets wat vroeger weinig energie kostte
⚪️ Het gevoel dat iedere poging om meer te doen opnieuw een terugslag kan uitlokken
Klachten zoals kortademigheid, pijn op de borst, duizeligheid en hartkloppingen kunnen ook andere oorzaken hebben en komen breder voor bij Long Covid. Bij nieuwe, ernstige of onverklaarde klachten is medische beoordeling belangrijk.
Wat PEM zo lastig maakt, is dat de reactie op belasting vaak vertraagd is. Daardoor is het niet altijd meteen duidelijk welke activiteit de terugslag heeft uitgelokt.
De ernst en het verloop verschillen sterk per persoon. Bij sommige mensen nemen klachten in de loop van de tijd af, terwijl anderen maanden of jaren beperkingen blijven ervaren.
Waarom je lichaam na Long COVID zo heftig op belasting kan reageren
Dat is een van de grote vragen binnen Long Covid: waarom kan een relatief kleine inspanning zoveel klachten uitlokken?
De precieze oorzaak is nog niet volledig bekend. Onderzoek laat wel zien dat meerdere lichaamssystemen tegelijk betrokken kunnen zijn. Waarschijnlijk gaat het om een samenspel van verschillende processen.
Je autonome zenuwstelsel kan ontregeld raken
Het autonome zenuwstelsel regelt onder andere hartslag, bloeddruk, ademhaling en spijsvertering. Bij een deel van de mensen met Long Covid worden afwijkingen in deze regulatie gezien, bijvoorbeeld bij klachten als hartkloppingen, duizeligheid en orthostatische intolerantie.
Je immuunsysteem kan langdurig anders blijven reageren
Onderzoek laat bij sommige mensen met Long Covid tekenen zien van aanhoudende immuunactivatie en veranderingen in de afweer. Hoe groot de rol hiervan precies is, verschilt waarschijnlijk per persoon en wordt nog onderzocht.
Ook de energiehuishouding wordt onderzocht
Er zijn aanwijzingen voor veranderingen in mitochondriale functie en andere processen die betrokken zijn bij energieproductie. Mogelijk speelt dit mee bij vermoeidheid en inspanningsintolerantie, maar de precieze betekenis voor PEM is nog niet volledig duidelijk.
Mogelijke aanwezigheid van virus of virusresten
Bij sommige mensen zijn na de acute infectie nog SARS-CoV-2-RNA of virale eiwitten in weefsels aangetoond. Onderzoekers bestuderen of zulke virale resten bij een deel van de mensen langdurige immuunreacties en klachten kunnen helpen verklaren.
Waarschijnlijk is er dus niet één verklaring voor Long Covid of PEM. Verschillende processen kunnen elkaar beïnvloeden en dat kan mede verklaren waarom klachten zo wisselend en onvoorspelbaar zijn.
Wat gisteren nog kon, kan vandaag te veel zijn.
De impact van PEM op je dagelijks leven
Sinds je te maken hebt met Long Covid, voelt je leven anders. Je wilt gewoon weer de dingen doen die vroeger vanzelf gingen: een gesprek voeren, even wandelen, voor je gezin zorgen. Maar telkens als je het probeert, kan er later een terugslag komen. Niet altijd meteen, maar soms pas uren of een dag later. Alsof er een prijs aan hangt die pas achteraf zichtbaar wordt. Je plant voorzichtig, schuift dingen vooruit en zegt vaker af, omdat je niet opnieuw dagenlang wilt bijkomen. Je mist voorspelbaarheid, ritme en vrijheid. En misschien nog wel het meest: het gevoel dat je op je eigen lichaam kunt vertrouwen.
Veel mensen met Long Covid en PEM kunnen niet of nauwelijks meer werken, naar school gaan of voor hun gezin zorgen. De klachten raken daardoor niet alleen je lichaam, maar ook je sociale leven, je inkomen en je dagelijks functioneren.
Dat is de impact van PEM bij Long Covid: niet alleen op je lichaam, maar op je hele leven.
Hoe helpt PEM Therapie bij Long COVID?
PEM Therapie richt zich niet op meer moeten kunnen, maar op het ondersteunen van rust, regulatie en herstel binnen de grenzen van wat je lichaam aankan.
Onze aanpak richt zich daarbij onder andere op het zenuwstelsel. Bij langdurige klachten kan het lichaam sterk blijven reageren op spanning, prikkels en belasting. Via gerichte hypnotherapie werken we met aandacht, verbeelding en therapeutische suggesties aan meer rust en minder automatische alertheid.
Het doel is dus niet om je steeds meer te laten doen. Het doel is om je lichaam en brein te ondersteunen bij het vinden van meer rust en balans, zonder te forceren.
Onze aanpak is:
⚪️
Zacht - afgestemd op mensen die snel overbelast of overprikkeld raken
⚪️ Onderbouwd - ontwikkeld vanuit kennis over PEM, PAIS en hypnotherapie
⚪️ Veilig - zonder fysieke trainingsopbouw of druk om grenzen te verleggen
⚪️ Stapsgewijs - zodat je het programma in je eigen tempo kunt volgen
Je hoeft niets te presteren of door te zetten. De oefeningen zijn juist bedoeld om op een rustige manier te werken met spanning, prikkels en automatische reacties van lichaam en brein.
Ervaringsdeskundigen zijn betrokken bij de ontwikkeling van PEM Therapie, zodat het programma aansluit bij wat mensen met PEM in het dagelijks leven tegenkomen. Tijdens het traject kun je je voortgang volgen met vragenlijsten, zodat je veranderingen beter kunt herkennen.
Ontdek wat PEM Therapie voor jou kan betekenen
Of je nu PEM-klachten ervaart door Long COVID, ME/CVS of QVS: PEM Therapie biedt een aanvullende aanpak via medische hypnotherapie. Naast wat je al doet, niet in plaats van.
Bekijk hoe PEM Therapie jou kan ondersteunen bij PEM-klachten
Onze online PEM Therapie biedt een complementaire aanpak voor mensen met PEM klachten bij PAIS ziekten zoals Long Covid. Omdat de training online is, kun je deze in je eigen tempo volgen en aanpassen aan jouw energieniveau. PEM Therapie vervangt pacing of medische zorg niet, maar kan daar als aanvullende ondersteuning naast worden gebruikt.
Bekijk hoe PEM Therapie jou kan ondersteunen bij PEM-klachten door Long Covid
Lees meer over PEM bij...
ME/CVS
Lees waarom PEM een kernsymptoom is van ME/CVS en hoe PEM Therapie aangrijpt op het zenuwstelsel.
Q-koorts (QVS)
Ontdek hoe PEM Therapie kan ondersteunen bij langdurige PEM-klachten door Q-koorts.
Post Sepsis Syndroom
Lees waarom herstel na sepsis vaak vastloopt door PEM-achtige patronen, en wat PEM Therapie biedt.
Chronische Lyme
Lees waarom klachten na Lyme blijven bestaan door PEM-achtige patronen, en hoe PEM Therapie aansluit.
Post-Legionella Syndroom
Lees hoe PEM een rol speelt bij langdurige klachten na Legionella, en wat PEM Therapie kan toevoegen.
Let op: Deze informatie is bedoeld ter ondersteuning en vervangt niet het advies van een medisch professional. Raadpleeg altijd een arts voor persoonlijk medisch advies.
Veelgestelde vragen over Long COVID en PEM
Wat is long COVID (post COVID)?
Long COVID is een aandoening waarbij klachten langer dan drie maanden aanhouden na een coronabesmetting. De termen long COVID en post COVID syndroom betekenen hetzelfde. In de medische literatuur wordt long COVID ook wel aangeduid als post covid condition. De klachten kunnen variëren van vermoeidheid en hersenmist tot benauwdheid, hartkloppingen en spierpijn. Voor veel mensen is PEM één van de meest invaliderende onderdelen van het ziektebeeld. Onderzoek schat dat 20 tot 37 procent van de coronapatiënten langdurige gezondheidsklachten ontwikkelt.
Wat is PEM?
PEM staat voor Post-Exertionele Malaise. Dat is een verergering van klachten na fysieke of mentale inspanning, vaak met een vertraging van 12 tot 48 uur. Post-Exertionele Malaise is het kernsymptoom van long COVID en komt ook voor bij ME/CVS, Q-koorts (QVS), chronische Lyme en andere PAIS-aandoeningen. Bij PEM is rust wel nodig, maar lost de onderliggende ontregeling van het autonome zenuwstelsel niet op. Dat is wat PEM fundamenteel anders maakt dan gewone vermoeidheid.
Hoe lang duren long COVID klachten?
Dat verschilt per persoon. Sommigen herstellen binnen maanden, anderen hebben na twee jaar of langer nog steeds klachten. Ongeveer driekwart van de mensen met post covid syndroom herstelt binnen een jaar , meestal binnen 6 maanden. Er is op dit moment geen manier om te voorspellen hoe lang het duurt.
Wat is het verschil tussen long COVID en ME/CVS?
Er is veel overlap; beide kenmerken zich door PEM, vermoeidheid en cognitieve klachten. Long COVID volgt specifiek op corona, terwijl ME/CVS ook na andere infecties kan ontstaan. Een deel van de patiënten met post covid voldoet aan de criteria voor ME/CVS.
Wie kan long COVID krijgen?
Iedereen die COVID-19 heeft gehad kan post covid syndroom ontwikkelen. Dat geldt voor kinderen en volwassenen, en ook voor mensen die alleen een mild verloop hadden. Risico's lijken hoger bij vrouwen, bij mensen tussen 35 en 55 jaar, en bij mensen met meerdere COVID-besmettingen. De aanwezigheid van onderliggende aandoeningen kan ook een rol spelen, al kan PEM ook ontstaan bij eerder volledig gezonde mensen.
Hoe wordt long COVID vastgesteld?
Er is geen specifieke biomarker of test voor long COVID. De diagnose wordt gesteld op basis van aanhoudende klachten van minimaal drie maanden, een eerdere coronabesmetting en het uitsluiten van andere oorzaken zoals schildklierproblemen, anemie of slaapapneu. Voor de specifieke vaststelling van PEM gebruiken artsen meestal een uitgebreide anamnese, soms aangevuld met vragenlijsten zoals de DSQ-PEM. In onderzoekssetting kan een maximale inspanningstest laten zien dat het lichaam tijdens herhaalde belasting minder presteert.
Hoeveel mensen in Nederland hebben long COVID?
Schattingen variëren, maar het gaat om honderdduizenden Nederlanders. Onderzoek wijst uit dat 20% tot 37% van de coronapatiënten langdurige klachten ontwikkelt. Langdurige coronaklachten en post covid klachten komen veel voor en kunnen langdurige gezondheidsklachten veroorzaken.
Wat is POTS?
POTS (Posturaal Orthostatisch Tachycardiesyndroom) is een ontregeling van het autonome zenuwstelsel waarbij de hartslag sterk stijgt bij opstaan. Het komt veel voor bij patiënten met post covid.
Welke behandelingen zijn er?
Er bestaat nog geen geneesmiddel voor post covid syndroom. De aanpak richt zich op symptoombeheersing en het ondersteunen van herstel. Pacing wordt beschouwd als de onmisbare basis: het voorkomt overbelasting en terugval. Aanvullende benaderingen zijn multidisciplinaire revalidatie, deelname aan onderzoekstrials zoals de RECLAIM-studie, en complementaire aanpakken gericht op het autonome zenuwstelsel zoals medische hypnotherapie. De keuze hangt af van de aard van de klachten en wat eerder al is geprobeerd.
Wordt er onderzoek gedaan naar long COVID?
Er loopt in Nederland en internationaal veel biomedisch onderzoek naar PEM bij Long Covid. Studies wijzen op afwijkingen in het autonome zenuwstelsel, in de mitochondriën (de energiefabriekjes in cellen) en in het immuunsysteem. Onderzoekers van onder andere Amsterdam UMC en de Vrije Universiteit doen onderzoek naar deze mechanismen. De resultaten gebaseerd op verschillende studies wijzen erop dat PEM een fysiologische basis heeft. Er bestaan nog geen vastomlijnde diagnostische criteria, maar de erkenning groeit.
Wat is het verschil tussen PEM bij Long Covid en gewone vermoeidheid?
PEM bij Long Covid onderscheidt zich op drie manieren van gewone vermoeidheid. Ten eerste de vertraging: klachten komen vaak pas 12 tot 48 uur na de inspanning. Ten tweede de disproportionaliteit: een kleine lichamelijke inspanning of mentale inspanning kan dagen klachten geven. Ten derde de aard van de klachten: niet alleen moeheid, maar ook spierpijn, hersenmist en overprikkeling. Gewone vermoeidheid verdwijnt na rust. Bij PEM is rust wel nodig, maar lost het de onderliggende ontregeling niet op.
Wat is de samenhang tussen PEM en orthostatische intolerantie?
Veel mensen met PEM bij Long Covid hebben ook last van orthostatische intolerantie: klachten die ontstaan bij rechtop staan of zitten. Denk aan duizeligheid, versnelde hartslag, lage bloeddruk of misselijkheid. Een vorm hiervan is POTS (posturaal orthostatisch tachycardie syndroom). De gemeenschappelijke noemer is een ontregeld autonoom zenuwstelsel. Voor mensen met deze combinatie kan staan of zitten al een vorm van inspanning zijn die PEM uitlokt.